تب دنگی

تب دنگی یک بیماری ویروسی است که از طریق گزش پشه‌های آلوده به ویروس دنگی به انسان منتقل می‌شود. این پشه‌ها در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری فعالیت بیشتری دارند. معمولا علائم ۲ تا ۷ روز ادامه دارند. متاسفانه در حال حاضر درمانی برای تب دنگی وجود ندارد. برخی داروها و روش‌های خانگی تنها برای تسکین درد تجویز می‌شوند.

• دسته بندی: آشنایی با بیماری
• تاریخ انتشار: 1404/12/09
• زمان مطالعه: 16 دقیقه

تب دنگی چیست و چه علائمی دارد؟

تب دنگی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بیماری‌های ویروسی منتقله از پشه در جهان، طی دهه‌های اخیر گسترش یافته و به تهدیدی جدی برای سلامت عمومی در نواحی شهری مرطوب بدل شده است. ناقلان اصلی آن «آئدس اجیپتی یا پشه زرد تب» و «آئدس آلبوپیکتوس یا پشه ببر آسیایی» هستند که نزدیک زیستگاه‌های انسانی تخم‌گذاری می‌کنند و عمدتاً در روز فعال‌اند. علائم از تب و درد استخوان‌شکن تا بثورات پوستی و نشانه‌های هشدار متغیر است و تشخیص به ترکیب سابقه سفر به مناطقی که پشه آئدس دارند یا درمعرض‌بودن با پشه‌ها و تست آزمایشگاهی متکی است. در این مطلب از دکترتو، با ماهیت، علائم، راه‌های انتقال، تشخیص و پیشگیری از تب دنگی آشنا می‌شوید.

تب دنگی چیست؟

تب دنگی (به انگلیسی Dengue Fever) یک بیماری ویروسی است که از طریق گزش پشه‌های آلوده به ویروس دنگی به انسان منتقل می‌شود. این بیماری به نام تب استخوان شکن هم شناخته می‌شود. بیماری تب دنگی توسط چهار نوع ویروس دنگی (DENV-۱, DENV-۲, DENV-۳, DENV-۴) ایجاد می‌شود و ابتلا به یکی از آن‌ها لزوماً فرد را در برابر بقیه ایمن نمی‌کند. شاخص‌ترین علائم ویروس تب دنگی شامل تب بالا، دردهای شدید عضلانی و مفصلی، سردرد، راش پوستی و در برخی موارد حالت تهوع و استفراغ است. این بیماری در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری شایع است.

انتقال مستقیم از فرد بیمار به فرد سالم رخ نمی‌دهد و پشه تب دنگی نقش اصلی را بازی می‌کند. شناخت ویروس تب دنگی و رفتار ناقل آن، قدم اول برای پیشگیری و تشخیص به‌موقع است. پشه آئدس بیشتر روزها فعال است و نزدیک محل زندگی انسان‌ها تخم‌گذاری می‌کند؛ یعنی همان گلدان‌ها، زیرگلدانی‌ها، مخازن کوچک آب و ناودان‌ها. به همین خاطر به آن بیماری پشه آئدس هم گفته می‌شود. درمان خاصی برای تب دنگی وجود ندارد و معمولاً مراقبت‌های حمایتی توصیه می‌شود. اگر بعد از سفر به منطقه گرم و مرطوب دچار تب ناگهانی، سردرد پشت‌چشمی و درد شدید عضله و مفصل شدید، احتمال دنگی را دست‌کم نگیرید.

آیا تب دنگی واگیر دارد؟

تب دنگی مثل سرماخوردگی و آنفولانزا از راه تماس فرد به فرد منتقل نمی‌شود. این بیماری توسط پشه‌های آلوده به ویروس دنگی، عمدتاً گونه‌های Aedes aegypti و Aedes albopictus، به انسان منتقل می‌شود. پشه‌های آئدس معمولا در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری زندگی می‌کنند و در طول روز فعال هستند. نبود پشه ناقل یعنی قطع زنجیره انتقال. بنابراین پیشگیری فردی از نیش و کنترل جمعی پشه‌ها مهم‌ترین سپر ما هستند.

علائم تب دنگی چیست؟

تب دنگی معمولاً ناگهانی آغاز می‌شود. تب بالا، سردرد شدید به‌ویژه پشت چشم‌ها، درد عضلات و مفاصل و خستگی کوبنده بخشی از علائم هستند. خیلی از بیماران درد استخوان‌شکنی را تجربه می‌کنند که واقعاً آزاردهنده است. تهوع، بی‌اشتهایی و بثورات پوستی هم می‌تواند اضافه شود. بیماری سه فاز دارد: فاز تب‌دار، فاز بحرانی و فاز نقاهت. حوالی پایان فاز تب‌دار ممکن است علائم هشدار ظاهر شود؛ یعنی همان زمانی که نیاز به پایش دقیق مایعات و مراجعه پزشکی بیشتر است. در بزرگسالان و کودکان الگو مشابه است، اما کودکان بیشتر دچار علائم گوارشی و کم‌آبی می‌شوند.

البته بسیاری از افراد ممکن است علامتی نداشته باشند. برخی علائم آن مشابه بیماری‌های دیگر مانند آنفولانزا است. علائم تب دنگی بعد از ۴ تا ۱۰ روز مشخص میشود که این نشانه‌ها ۲ تا ۷ روز ادامه دارند. علائم تب دنگی پشه آئدس شامل موارد زیر است:

• تب بالا

• سردرد

• درد پشت چشم‌ها

• درد شدید عضلانی و مفصلی

• راش پوستی

• تهوع و استفراغ

• خستگی شدید

• تورم غدد لنفاوی

افرادی که برای بار دوم به این بیماری مبتلا می‌شوند، معمولا علائم شدیدتری داشته و تب دنگی شدید را تجربه می‌کنند. در این شرایط بعد از کاهش تب ممکن است نشانه های تب دنگی به شکل زیر ظاهر شوند:

• احساس ضعف

• درد شدید شکم

• خونریزی لثه یا بینی

• استفراغ مداوم

• تنفس سریع

• خون در استفراغ یا مدفوع

• خستگی و بی‌قراری

• تشنگی شدید

• پوست رنگ پریده

علائم تب دنگی در کودکان

علائم تب دنگی در کودکان معمولاً شامل تب ناگهانی و بالا، سردرد شدید، درد پشت چشم‌ها، درد مفاصل و عضلات، حالت تهوع، استفراغ، غدد متورم، و بثورات پوستی است که سه تا چهار روز پس از شروع تب بروز می‌کنند. تفاوت علائم تب دنگی در بزرگسالان و کودکان به‌طور کلی ناچیز است، اما کودکان ممکن است بیشتر دچار علائم غیرخاص مانند تب و بثورات پوستی شوند و کمتر از بزرگسالان دچار درد عضلانی و مفصلی شدید شوند. بیماری در کودکان اغلب با تب بالا شروع می‌شود.

علائم تب دنگی چه مدت بعد از گزش نمایان می شود؟

معمولاً ۴ تا ۷ روز بعد از گزش پشه آئدس آلوده علائم شروع می‌شود. البته گاهی دامنه ۳ تا ۱۰ روز هم دیده می‌شود. شروع تب و بدن‌درد بعد از سفر یا اقامت در مناطق درگیر، زنگ خطر است و باید بررسی شود. برای بررسی نشانه‌های تب دنگی باید با مشاهده اولین علائم به دکتر مراجعه کنید.

علائم پوستی تب دنگی

بثورات پوستی تب دنگی و جوش تب دنگی معمولاً ۲ تا ۵ روز پس از شروع تب ظاهر می‌شوند. این بثورات به شکل لکه‌ها و دانه های پوستی دیده می‌شوند. ممکن است در ابتدا روی صورت باشند، سپس به قسمت‌های دیگر بدن مانند تنه و اندام‌ها گسترش یابند. بثورات می‌توانند خارش‌دار باشند و به شکل نقاط خونی زیر پوست (پتشی) دیده شوند.

در برخی بیماران الگوی “skin islands” دیده می‌شود؛ یعنی لکه‌ها اطراف را می‌گیرند و جزیره‌های پوست سالم بینشان باقی می‌ماند. اگر پلاکت پایین بیاید، پتشی‌های ریز شبیه خال‌خالی قرمز یا کبودی آسان ظاهر می‌شود که علامت هشدار خون‌ریزی است. این علائم معمولا با خارش شدید همراه نیست، اما حس سوزن‌سوزن شدن یا داغی پوست ممکن است آزاردهنده باشد که با گذر بیماری فروکش می‌کند.

جای نیش تب دنگی

نیش پشه آئدس از نظر ظاهری فرق خاصی با نیش پشه‌های معمول ندارد و به شکل برجستگی کوچک قرمز و خارش‌دار دیده می‌شود. حتی برخی افراد اصلاً واکنش پوستی واضحی نشان نمی‌دهند و همین باعث می‌شود نیش را به یاد نیاورند. آنچه تشخیص را مشخص می‌کند، ترکیب علائم و سابقه سفر/قرارگیری در منطقهٔ درگیر است، نه ظاهر محل نیش. پس به‌جای تمرکز روی جای نیش، اگر تب و بدن‌درد شدید دارید و در معرض پشه بوده‌اید به علائم نیس پشه آئدس فکر کنید و سریع‌تر به پزشک مراجعه کنید.

دوره کمون تب دنگی چقدر است؟

منظور از دوره کمان بیماری فاصله نیش تا شروع علائم است که معمولاً ۴ تا ۷ روز است و در این مدت فرد ظاهراً سالم است. از لحظه‌ای که تب آغاز می‌شود، ویروس برای چند روز در خون گردش می‌کند و اگر پشه‌ای فرد را نیش بزند، می‌تواند ویروس را به دیگران منتقل کند. این بازه همان نقطه طلایی برای پیشگیری از گسترش است. استفاده از دافع حشرات، پوشاندن پوست و خوابیدن زیر پشه‌بند در همین چند روز اولیه اهمیت بیشتری دارد. اطلاع از زمان شروع علائم به پزشک کمک می‌کند تا نوع آزمایش مناسب (NS۱/PCR یا IgM/IgG) را انتخاب کند.

راه انتقال تب دنگی چیست؟

تب دنگی عمدتا از طریق نیش پشه آئدس آلوده منتقل می‌شود. پشه پس از خون‌خواری از فردی که ویروس در خونش در گردش است، آلوده می‌ماند و با نیش‌های بعدی ویروس را منتقل می‌کند. تماس‌های روزمره مثل دست‌دادن، غذا خوردن مشترک یا صحبت‌کردن بیماری را منتقل نمی‌کند و نبود پشه ناقل عملاً زنجیره انتقال را قطع می‌کند. انتقال مادر به جنین در دوران بارداری یا حوالی زایمان و انتقال از راه خون غربال‌نشده هم گزارش شده‌اند، اما مسیر غالب همان پشه است. به همین دلیل، کنترل ناقل در سطح محله و محافظت فردی در سطح خانه، نتیجه‌بخش‌ترین مسیرهای پیشگیری‌اند.

عامل تب دنگی چیست؟

تب دنگی توسط چهار نوع از این ویروس منتقل می‌شود. در واقع این پشه شخص آلوده به ویروس دنگی را نیش زده و ویروس به بدن پشه منتقل می‌شود؛ سپس از طریق پشه به شخص دیگری بیماری سرایت می‌کند. بعد از بهبودی شما نسبت به این نوع خاص از ویروس برای مدت زمان طولانی مصونیت پیدا می‌کنید. اما نسبت به سه نوع دیگر این ویروس مصون نیستید و ممکن است به آنها مبتلا شوید. ابتلا به این بیماری برای بار دوم یا سوم خطرناک بوده و ممکن است علائم تب دنگی شدید ظاهر شود.

پشه آئدس چیست؟

انواع پشه آئدس، به‌ویژه Aedes aegypti و Aedes albopictus، ناقلان اصلی تب دنگی در محیط‌های شهری‌اند. این پشه‌ها روزفعال‌اند، در نزدیکی انسان زندگی می‌کنند و در آب‌های کم‌حجم راکد مثل زیرگلدانی، سطل، لاستیک فرسوده و ناودان تخم می‌گذارند. ظاهرشان با رگه‌های سفید و سیاه روی پا و بدن قابل تشخیص است و بیشترین فعالیت نیش‌زنی را در ساعات صبح زود و عصر دارند. پشه آئدس تب دنگی (Aedes aegypti) ظاهری خاص دارد که آن را از دیگر پشه‌ها متمایز می‌کند. این پشه‌ها:

• بدنی سیاه با نوارهای سفید روی پاها دارند

• یک الگوی سفید مشخص به شکل چنگک یا لایرا پشتشان (ناحیه توراکس) دیده می‌شود

• معمولاً اندازه کوچکی دارند (حدود ۴ تا ۷ میلی‌متر)

روش تشخیص تب دنگی

تشخیص این بیماری از روی علائم می‌تواند کمی دشوار باشد. زیرا علائم اولیه آن شبیه به آنفولانزا بوده و ممکن است نشانه‌هایی شبیه به بیماری مالاریا یا حصبه هم داشته باشد. به همین دلیل ابتدا پزشک در مورد سابقه پزشکی و سفر شما سوال می‌کند. سفرهای خود را با جزئیات شرح دهید و تمام مناطقی که به آنجا سفر کرده‌اید، ذکر کنید. احتمالا پزشک از شما نمونه خون می‌گیرد تا در آزمایشگاه ابتلا به عفونت یکی از انواع ویروس دنگی تشخیص داده شود.

در هفته اول بیماری، آزمایش NS۱ آنتی‌ژن یا PCR بهترین راه اثبات وجود ویروس است. از روز پنجم به بعد، سرولوژی IgM/IgG کمک می‌کند و افزایش تیترها تشخیص را تقویت می‌کند. شمارش خون معمولا کاهش پلاکت و بالارفتن هماتوکریت را نشان می‌دهد که نشانه نشت پلاسما در فاز بحرانی است؛ آنزیم‌های کبدی هم ممکن است افزایش یابند.

درمان خانگی تب دنگی

در خانه می‌توانید از مسکن‌های بدون نسخه برای کاهش درد استفاده کنید. حتما آب فراوان بنوشید. کم آبی می‌تواند خطرناک باشد. اگر علائم کم آبی مانند کاهش ادرار، خشکی دهان، کم شدن اشک یا بی‌حالی و گیجی داشتید، حتما به پزشک اطلاع دهید. نوشیدن مایعات فراوان، محلول ORS، آب، آب‌میوه رقیق و سوپ سبک می‌تواند این علائم را برطرف کند. برای کنترل تب از استامینوفن طبق دوز مجاز استفاده کنید. همچنین موارد زیر می‌تواند به بهبود سریع‌تر بیمار کمک کند.

درمان تب دنگی در خانه

درمان نیش پشه آئدس

به‌محض دیدن نیش، محل را با آب و صابون بشویید تا ریسک عفونت کاهش یابد و سپس کمپرس سرد به مدت کوتاه روی آن بگذارید. برای تسکین خارش، لوسیون کالامین، مرطوب‌کننده‌های ملایم یا آنتی‌هیستامین خوراکی مفیدند. از خاراندن شدید که باعث زخم و عفونت ثانویه می‌شود خودداری کنید و اگر قرمزی و درد پیشرونده، گرمی پوست یا ترشح دیدید، احتمال سلولیت مطرح است و باید توسط دکتر معاینه شوید. یادمان باشد درمان نیش با درمان دنگی فرق دارد. نیش را می‌شود در خانه مدیریت کرد، اما اضافه‌شدن تب و بدن‌درد نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

درمان نیش پشه آئدس در طب سنتی

استفاده موضعی از ژل آلوئه‌ورا یا ضمادهای گیاهی ملایم ممکن است خارش را کاهش دهد، اما جایگزین روش‌های استاندارد نیست و در پوست‌های حساس می‌تواند تحریک ایجاد کند. هر مادهٔ گیاهی را ابتدا روی بخش کوچکی از پوست امتحان کنید و در صورت سوزش یا قرمزی قابل‌توجه، مصرف را قطع کنید. با بروز تب، بدن‌درد یا هر علامت سیستمیک، مسیر پزشکی و اصول بهداشت زخم را جدی بگیرید.

عوارض تب دنگی

اگر تب دنگی از نوع شدید باشد، ممکن است عوارضی مانند خونریزی داخلی و آسیب به اندام‌ها ایجاد کند. همچنین افت شدید فشار خون خطرناک بوده و ممکن است باعث شوک و حتی مرگ شود. در صورتی که زن باردار به این بیماری دچار شود، امکان انتقال آن به جنین وجود دارد. این ویروس در هنگام زایمان به نوزاد منتقل می‌شود. همچنین ممکن است باعث زایمان زودرس، تولد نوزاد با وزن کم یا دیگر مشکلات در نوزاد شود. به صورت کلی عوارض تب دنگی به شرح زیر است:

• دنگی شدید با نشت پلاسما، هموکنسانتره‌سیون، افت فشار و شوک

• خون‌ریزی مخاطی یا پوستی، پتشی یا کبودی آسان

• اختلال عملکرد کبدی و افزایش آنزیم‌ها

• عفونت قلبی، درگیری عصبی، اسیدوز یا نارسایی اندام در موارد شدید

• خطر بالاتر در عفونت مجدد با سروتیپ دیگر و در گروه‌های آسیب‌پذیر

واکسن تب دنگی

در حال حاضر دو واکسن دنگی (Dengvaxia و Qdenga/TAK-۰۰۳) وجود دارد که اندیکاسیون و تعداد دوز آن‌ها متفاوت است و بر اساس دستورالعمل کشور و سابقهٔ ابتلا انتخاب می‌شوند. این واکسن‌ّا فقط برای افرادی تزریق می‌شود که قبلا به این بیماری مبتلا شده‌اند. در آزمایش خون این افراد عفونت قبلی با یکی از ویروس‌های دنگی قابل تشخیص است. اما افرادی که قبلا به این بیماری مبتلا نشده‌اند، نباید واکسن تب دنگی را تزریق کنند. زیرا واکسن خطر تب دنگی شدید و بستری شدن در بیمارستان در صورت ابتلا در آینده را بیشتر می‌کند.

پرسش‌های متداول

تب دِنگی در تهران هم شایع است؟

تهران جزو مناطق اندمیک دِنگی نیست و گزارش‌ها عمدتاً مربوط به موارد وارداتیِ پس از سفر به مناطق گرم و مرطوب است. با این حال، به‌دلیل جابه‌جایی انسان‌ها و کالاها، همیشه امکان انتقالِ موردی وجود دارد اگر پشهٔ ناقل هم حضور داشته باشد. تاکنون ریسک شهریِ پایدار مانند جنوب و سواحل برای تهران گزارش نشده است. اگر بعد از سفر به مناطق درگیر دچار تب ناگهانی و بدن‌درد شدید شدید، بهتر است موضوع را به پزشک بگویید تا آزمایش مناسب درخواست شود.

جای نیش پشه آئدس خارش دارد؟

بله، واکنش پوستیِ معمولِ نیش آئدس شبیه دیگر پشه‌هاست و به‌صورت برجستگی کوچک قرمز با خارش خفیف تا متوسط دیده می‌شود. میزان خارش به حساسیت پوست فرد بستگی دارد و در کودکان یا افراد آتوپیک ممکن است شدیدتر باشد. خنک‌سازی کوتاه با کمپرس سرد و استفاده از لوسیون‌های ضدخارش یا مرطوب‌کننده‌های ملایم کمک‌کننده است. اگر خارش باعث خراش‌های پوستی شود، خطر عفونت ثانویه بالا می‌رود و باید مراقبت شود.

بهترین محیط برای تولید مثل پشه آئدس کدام است؟

آئدس عاشق آب‌های کم‌حجم و راکدِ اطراف خانه است؛ زیرگلدانی‌ها، سطل‌ها، درپوش ظرف‌ها، لاستیک‌های کهنه و ناودان‌های گرفته محیط‌های ایده‌آل او هستند. حتی مقدار کمی آب که چند روز بماند برای تخم‌گذاری کافی است. به همین دلیل کنترل محیطی باید هفتگی و دقیق انجام شود و هر ظرف نگه‌دارنده آب خالی یا پوشانده شود. حیاط‌های شلوغ و پشت‌بام‌های نامرتب، ریسک تکثیر پشه را بالا می‌برند.

چرخه زندگی پشه آئدس چگونه است؟

چرخهٔ زندگی آئدس چهار مرحله دارد: تخم، لاروا، شفیره و بالغ. ماده‌ها تخم‌ها را روی دیوارهٔ ظروف آب کم‌عمق می‌گذارند و تخم‌ها می‌توانند در خشکی هم برای هفته‌ها زنده بمانند تا با اولین رطوبت، هچ شوند. تبدیل از تخم تا بالغ بسته به دما و مواد مغذی آب، حدود ۷ تا ۱۰ روز طول می‌کشد. چون این چرخه کوتاه است، حذف آب‌های راکد حتی برای چند روز، اثر بزرگی در قطع زنجیره دارد.

بیشترین محل گزش پشه آئدس کجاست؟

آئدس روزفعال است و اغلب مچ پا، ساق پا و بازوهای بدون پوشش را هدف می‌گیرد چون نزدیک سطح زمین پرسه می‌زند. در فضاهای داخلیِ نیمه‌روشن یا حیاط‌های سایه‌دار هم فعال است و صبح زود و عصر بیشترین نیش‌زنی را دارد. پوشیدن لباس آستین‌بلند و شلوارِ روشن و استفاده از دافع روی پوست در معرض، تعداد گزش‌ها را به‌طور محسوسی کم می‌کند. توری سالم روی در و پنجره هم سد خوبی برای ورود اوست.

اگر پشه آئدس نیشمان زد چه کنیم؟

اول محل نیش را با آب و صابون ملایم بشویید و برای کاهش خارش، کمپرس سرد کوتاه بگذارید. از خاراندن شدید خودداری کنید و در صورت نیاز از لوسیون ضدخارش یا آنتی‌هیستامین خوراکی استفاده کنید. اگر طی چند روز بعد تب بالا، سردرد پشت‌چشمی، بدن‌درد شدید یا بثورات پیدا کردید—به‌ویژه پس از سفر به مناطق اندمیک—برای ارزیابی دِنگی مراجعه کنید. قرمزی پیشرونده، گرمی و درد زیاد موضع می‌تواند نشانهٔ عفونت ثانویه باشد و نیاز به معاینه دارد.

اندازه پشه آئدس نسبت به پشه معمولی چقدر است؟

آئدس معمولاً کوچک تا متوسط است و اندازه‌اش نزدیک پشه‌های خانگی رایج است، اما با رگه‌های سفید و سیاه روی پا و بدن شناخته می‌شود. به‌دلیل همین الگوی راه‌راه، به آن «پشهٔ ببری» هم می‌گویند. اندازهٔ کوچک به او اجازه می‌دهد در فضای خانه و اطراف ظروف آب به‌خوبی پنهان شود. فارغ از اندازه، رفتار روزفعال و نزدیکی به انسان‌هاست که او را به ناقل مؤثری تبدیل می‌کند.

عمر پشه آئدس چقدر است؟

عمر پشه بالغ معمولاً ۲ تا ۴ هفته است و به دما و رطوبت بستگی دارد. ماده‌ها در این مدت چندین بار خون‌خواری می‌کنند و تخم می‌گذارند، بنابراین حتی یک حوضچهٔ کوچک آب می‌تواند جمعیت را پایدار نگه دارد. تخم‌ها هم در شرایط خشک می‌توانند هفته‌ها زنده بمانند و با اولین تماس آب فعال شوند. همین ویژگی‌ها کنترل محیطی منظم و هفتگی را ضروری می‌کند.

جای نیش پشه آئدس درد دارد؟

معمولاً درد نیش آئدس خفیف است و بیشتر خارش آزاردهنده دارد، اما در برخی افراد به‌ویژه کودکان واکنش‌های بزرگ‌تر و دردناک‌تری ایجاد می‌شود. اگر اثر نیش به‌مرور قرمزتر، گرم و دردناک‌تر شد یا ترشح پیدا کرد، احتمال عفونت موضعی مطرح است و باید معاینه شوید. درد شدید و ناگهانی همراه با علائم عمومی مثل تب و بدن‌درد، ربط بیشتری به شروع بیماری ویروسی دارد تا خودِ نیش. مدیریت سادهٔ موضع و مراقبت از خراش‌ها معمولاً کافی است.

تب دنگی پشه آئدس